Spis treści
Szybka definicja
Unikające zaburzenie osobowości to utrwalony wzorzec zahamowania społecznego, poczucia nieadekwatności i nadwrażliwości na ocenę. Wycofanie może współistnieć z silnym pragnieniem bliskości.
Fobia społeczna, nieśmiałość, wyczulenie na krytykę czy zawstydzenie to cechy osobowości, które raczej nie zwiastują choroby psychicznej. Są one jak najbardziej akceptowane w społeczeństwie a nawet czasami pożądane w procesie socjalizacji, zwłaszcza u dziewczynek. Czy osoba unikająca kontaktów społecznych może chorować na zaburzenie osobowości? Czy osobowość unikająca może być aktywna zawodowo? Zapraszamy do najnowszego artykułu.
Czym dokładnie jest osobowość unikająca?
Osobowość unikająca to typ osobowości charakteryzujący się wycofaniem społecznym i poczuciem nieadekwatności. Rozpowszechnienie tego rodzaju zaburzeń osobowości jest szacowane na 0,5%–1% populacji ogólnej. Osoby z osobowością unikającą często mają trudności z tworzeniem i utrzymaniem bliskich związków interpersonalnych z powodu strachu przed odrzuceniem i poczucia niższości. Mogą również unikać pracy lub innych czynności, które wymagają kontaktów z innymi. Takie osoby obawiają się odrzucenia i dezaprobaty będąc w sytuacji społecznej. W przypadku osobowości unikającej angażowanie się w jakiekolwiek nowe znajomości niesie ze sobą również objawy somatyczne. Trzeba podkreślić też, że w kontaktach z innymi ludźmi osoba zaburzona jest wewnętrznie rozdarta. Pojawia się silna ambiwalencja pomiędzy zależnością a lękiem przed nią. Dlatego te osoby są bardziej chwiejne emocjonalnie. Wycofanie łączy się cechami osobowości negatywistycznej (bierno-agresywnej).
Osobowość lękliwa – jak ją rozpoznać?
Pacjent z osobowością lękową może być stale na krawędzi, martwiąc się o rzeczy, które mogą się zdarzyć w przyszłości. Może mieć trudności z odprężeniem się i być łatwo zaskoczona. Może również unikać sytuacji, które sprawiają, że czuje się niekomfortowo, takich jak spotkania towarzyskie lub nowe doświadczenia. Zaburzenie osobowości unikającej cechuje wycofanie z kontaktów społecznych w celu osiągnięcia psychologicznego bezpieczeństwa. Izolacja dla takiej osoby to najlepszy wybór. Tak naprawdę w ich organizmie rozgrywa się konflikt pomiędzy pragnieniem bliskości a lękiem przed jej utratą (cechy osobowości zależnej). Osoby z unikającym zaburzeniem osobowości są ostrożne w kontaktach i dążą przede wszystkim do bezwarunkowej akceptacji.
Osobowość lękliwa – przyczyny
Nie ma jednej przyczyny osobowości lękowej. Uważa się raczej, że jest ona wynikiem połączenia czynników genetycznych i środowiskowych. Na przykład osoby, których rodzice lub bliscy krewni cierpią na zaburzenia lękowe, mogą być bardziej narażone na rozwój osobowości lękowej. Dodatkowo, stresujące wydarzenia życiowe (takie jak bycie ofiarą nadużycia lub świadkiem przemocy) mogą również przyczynić się do rozwoju osobowości lękowej. Zbadano, że predyspozycja biologiczna nie determinuje rozwoju osobowości lękliwej. Znacznie bardziej zwraca się uwagę na rolę temperamentu, który może jawić się jako nieśmiały oraz przejawiający brak pewności siebie. Jednak nie zawsze te cechy mogą oznaczać, że dana osoba będzie lękliwa. Zaburzenie to nierzadko ma swój początek w dzieciństwie. Pojawia się nieśmiałość oraz wstydliwość a także chęć unikania rówieśników. Te cechy mogą przybrać na sile w okresie dojrzewania, kiedy kontakty pozarodzinne zaczynają mieć znaczenie.
Jakie są objawy osobowości unikającej?
Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania (ICD-10) daje pewne wskazówki diagnostyczne na rozpoznanie osoby z zaburzeniami osobowości unikowej. Objawami osobowości unikającej są:
- Unikanie sytuacji i działań społecznych z powodu obawy przed odrzuceniem lub krytyką
- Niechęć do angażowania się w kontakty z ludźmi, jeśli nie jesteś pewien, że cię polubią.
- Zajmowanie się własnymi niedociągnięciami i poczucie, że nie jest się wartym uwagi innych ludzi
- Unikanie intymności i bliskich związków z powodu obawy przed zranieniem lub odrzuceniem
- Mają tendencję do wycofywania się z różnych aktywności
Uważa się, że charakterystyczne dla osobowości unikowej są też cechy osobowości paranoicznej: nieufność, podejrzliwość. Bycie na zmianę spanikowanym, przerażonym, zdenerwowanym, wylęknionym i przeczulonym. Dodatkowo takie osoby czują się spięte, kapryśne oraz drażliwe. Możliwe, że osoby z tym zaburzeniem mają zaburzenia funkcji poznawczych, co może być związane z przeżywaniem nasilonego lęku społecznego. Osoby lękliwe mają tendencję do zachorowania na następujące zaburzenia lękowe: napady paniki, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, lęk uogólniony czy fobia społeczna.
Osobowość unikająca – leczenie
Nie ma specyficznego leczenia dla unikającego zaburzenia osobowości, ale psychoterapia może pomóc osobie nauczyć się interakcji z innymi i czuć się bardziej komfortowo w sytuacjach społecznych. Stosowanie leków w leczeniu osobowości lękliwej nie jest konieczne. Farmakoterapię zaleca się w przypadku współwystępowania przy osobowości lękliwej takich problemów, takich jak depresja, czy fobia społeczna. Wtedy połączenie psychoterapii i farmakoterapii może przynieść najlepsze efekty. Jednak leczenie zaburzeń osobowości powinno skupić się wyłącznie na długotrwałej psychoterapii, której celem jest poprawa własnego obrazu. Warto zaznaczyć, że osoby z zaburzeniami osobowości mogą idealnie nadawać się do skutecznej psychoterapii, z racji tego, że mają motywację aby zmienić swoje życie. Nierzadko też dostrzegają swój problem oraz odczuwają potrzebę nawiązywania bliższych relacji. Najlepszym wyborem będzie w tym przypadku psychoterapia indywidualna. Jeżeli leczenie nie zostanie rozpoczęte to może dojść do sytuacji psychicznego odrętwienia i całkowitego odizolowania się od świata zewnętrznego takiej osoby. Takie odrętwienie można porównać z osobowością schizotypową.
FAQ dotyczące tematu - Osobowość unikająca – przyczyny, objawy, leczenie
Czym osobowość unikająca różni się od zwykłej nieśmiałości?
Trudności są bardziej utrwalone i wyraźnie ograniczają relacje lub aktywność. Sama nieśmiałość nie wystarcza do rozpoznania zaburzenia.
Czy osoba unikająca relacji może jednocześnie bardzo ich potrzebować?
Tak, pragnienie kontaktu może współistnieć z obawą przed odrzuceniem. Psychoterapia może pomagać stopniowo ograniczać unikanie i wzmacniać poczucie własnej wartości.

Unikanie kontaktu nie zawsze oznacza brak zainteresowania ludźmi. Czasem chroni przed przewidywanym wstydem, dlatego wsparcie powinno pomagać budować bezpieczne doświadczenia relacyjne, bez zmuszania do towarzyskości i porównywania z bardziej otwartymi osobami.